Çankırı İli Hakkında

Tarih

      Bugüne kadar yaygın bir şekilde ilmi ve arkeolojik kazıların yapılmamasına rağmen çevrede bulunan höyük ve tümülüslerdeki satıh buluntuları, Çankırı'da Neolotik devirden (M.Ö. 7000-5000) bu yana kesintisiz bir iskanın varlığını ortaya koymaktadır. Özellikle Eski Tunç Devrine (M.Ö. 3000-2000) ait yerleşmelere bütün bölgede rastlandığı gibi, Kızılırmak çevresi ile bu akarsuya karışan önemli akarsu boylarında pek çok Hitit iskanı yer almaktadır.

      (M.Ö. 2000-1200) Arkeoloji Literatürüne İnandık olarak geçen Hacıbey'de ortaya çıkartılan Hitit eserleri ve burada bulunan Kutsal Evlenme Sahnesi ve Törenleri yansıtan Büyük Ritüel kabartmalı Hitit Vazosu ile çivi yazısı ile yazılmış "Bağış Belgesi", Çankırı'daki eski Hitit ve Hitit İmparatorluğu Devrine ait yerleşimlerin önemini açıkça ortaya koymaktadır.

      M.Ö. 1000'in ilk yarısında Frig istilası üzerine Çankırı da bu yeni nüfusun egemenliği altına girmiştir. M.Ö. 700 yılının ilk çeyreğinde Kimmerler' in M.Ö. 600 yılının ikinci yarısından sonra ise Persler'in istila ve nüfusu altına giren Çankırı, M.Ö. 330 yılında Büyük İskender'in Anadolu'yu fethetmesi ile Perslerin hakimiyetinden çıkmıştır.

      M.Ö. 1'nci yüzyıldan itibaren Anadolu'nun Roma hakimiyetine geçmesi ile birlikte Çankırı'da Germenikopolis ismi ile önemli bir merkez kurulmuş, Ilgaz (Olgassys), Çerkeş (Antiripolis) de önemli yerleşim merkezleri arasında yer almıştır. Roma İmparatorluğu'nun önemli bir askeri ve dini bölgesi olmuş, kilise kanunları burada yapılmıştır. Anadolu'ya hakimiyet konusunda Selçuklu'lar ve Bizanslı'lar arasında yapılan Malazgirt Meydan Muharebesi (1071) Selçukluların zaferi ile sonuçlanınca, Türkler Anadolu'daki Bizans direcini kırmış ve Anadolu'ya yerleşmeye başlamıştır. Malazgirt Zaferi'nden üç yıl gibi kısa bir süre sonra Danişment Beyliği Komutanlarından Emir Karatekin; bu yörenin fethi için görevlendirilmiş ve 1074'de Çankırı'yı fethederek Türk topraklarına katmıştır.

      1228'de Selçuklu İmparatorluğu'na bağlı Çankırı ve yöresi, Kösedağı Savaşı ile Moğol egemenliği altına girmiş, 1309'da Candaroğulları Beyliği bölgede egemenliği eline geçirmiştir. 1392'de Yıldırım Beyazıd'ın Çankırı'da içinde olmak üzere Candaroğulları Beyliği'nin büyük bölümünü ele geçirmesi ile yörede Osmanlı egemenliği başlamıştır. Fatih Sultan Mehmet'in 1461'de gerçekleştirdiği Trabzon Seferi'nden sonra tümüyle Osmanlı yönetimine girmiş ve Anadolu Eyaletinin Sancak Merkezi olmuştur. Osmanlı Dönemi'nde Sancak Merkezi, Liva ve Mutasarrıflık olarak idari bölünüşte yerini alan Çankırı Cumhuriyet Dönemi'nde Vilayetler İdaresi Kanunu ile İl olmuştur.

Çankırı Adının Kökeni

      Çankırı'ya M.Ö. bugünkü Ankara Vilayeti'nde oturan ve bir aralık Çankırı'yı da Merkez yapan Galatlar zamanında Gangrea adı verilmiş ve bu isim bugüne kadar gelen insanların dilinde değişikliklere uğramıştır. Galat lisanına göre Gangrea "Keçisi Bol Memleket" anlamını taşır.

      Önceleri Cancari, daha sonra Garacalla parası üzerinde Gangaris diye kullanılan ve Romalılar devrinde Kangri şekli almış, Cumhuriyet Devrinde de Çankırı şeklinde kabul edilmiştir. (Kangri şeklinin Çankırı olarak kabulü o zamanki Çankırı Mebuslarından Ahmet Talat, Mehmet Rıfat ve Yusuf Ziya Bey'lerin 09 Nisan 1925 tarihinde TBMM'ne verdikleri bir Takrir üzerine hükümetçe yapılmıştır.)

Coğrafya

      Çankırı İli, 40-41 derece Kuzey paralelleri ile 32-34 derece Doğu meridyenleri arasında bulunmaktadır. İç Anadolu Bölgesi'nin kısmen Karadeniz Bölgesi'ne geçişinde yer almaktadır. Doğu-Batı doğrultusunda uzunluğu 130 Km., genişliği ise 80 Km.dir. Yüzölçümü 7 388 Km2'dir.

      İdari yönden; doğuda Çorum, batıda Bolu, kuzeybatısında Karabük, kuzeyde Kastamonu, güneyde Ankara ve Kırıkkale illeri ile komşudur. İç Anadolu Bölgesi'nin kuzey geçit kesiminde yer alan İl'in arazisi, dördüncü Jeolojik zamanda teşekkül etmiştir. İl'in rakımı 650-2 565 metre arasında değişmekte olup, Merkez İlçe'nin rakımı 750 metredir.

      İl'in genel jeolojik yapısının oldukça dağınık ve engebeli oluşu tarım açısından dezavantaj olarak görülmektedir. En alçak dağ 1 117 metre ile Bozkır Dağı, en yüksek dağ ise 2 565 metre ile Ilgaz Dağı'dır. Ova çok azdır. İl topraklarının büyük bir bölümü dağ ve platodur. Mevcut ovalar, ovadan ziyade vadi ve düzlük şeklindeki arazilerdir. Kızılırmak Vadisi Batı-Doğu yönünden 30 Km. uzunlukta olup, birikinti ve genç alüvyal ovadır.

      Vadi şeklinde düz araziler mevcuttur. Bozkır, Uluyazı, Yapraklı, Aydos, Eldivan, Aliözü gibi yayla özelliğine sahip vadiler ise zaman içerisinde erozyon sebebi ile jeolojik yapı değişikliğine uğramıştır. Akarsuların geçtiği alüvyal topraklar % 2-5 meyillidir. Kızılırmak Nehrinin İl sınırları içinde 30 Km. boyunca mikroklima kuşağı hüküm sürdüğünden polikültür tarım yapılabilir.

      İl'in genel toprak yapısı organik maddece oldukça fakirdir. % 20-30 arasında meyilli olan arazilerde tabii bitki örtüsünün oldukça fakir oluşu özellikle su erozyonundan kaynaklanmaktadır.

      Bölgenin jeolojik oluşumu, üçüncü zaman içindedir. Üçüncü zamanın karakteristik oluşumlarından konglomera jips, lav, kil, marn, ojip, andazit, kalker, spilit, bazalt gibi oluşumlara rastlanmaktadır. İl'in güney ve güneydoğusu volkanik arazilerden meydana gelmiş olup, alt kısmında derin tuz tabakaları oluşmuştur.

      Kuzey Anadolu dağlarının ikinci sırasında olan Ilgaz Dağları 2 560 metre yükseklikte İl'in kuzeyinde uzanmaktadır. Batıya doğru uzantısı; 2 530 metre yükseklikte Çatal Ilgaz, 2 331 metre ile Küçük Hacet, 1 980 metre Kulgi, 1 763 metre Kocadağ bulunmakta ayrıca Kurşunlu İlçesi'nin Sofra Sırtları, Çerkeş'in Doğu ve Çamlıca Dağları bu sıranın kollarıdır.

      Yükseltiler arasında kalan Karapazar, Uluyazı, Yapraklı, Eldivan gibi yayla özelliğindeki yeryüzü şekillerine rastlanır. Çankırı İl'i dahilinde bulunan belli başlı akarsular şu şekilde sıralanabilir. Kızılırmak, Devrez Çayı, Acıçay, Melan Çayı, Soğan Çayı, Terme Çayı ve Uluçay. Çankırı dahilinde kalan önemli olmamakla beraber, kışın suyu toplayan yaz aylarında suyu biten küçük arazi gölleri ise şunlardır; Kurşunlu'da Bulancak ve Osman, Şabanözü'nde Kamış, Çankırı'da Çivi, Taşyakasında Bozyaka, Dumanlı, Taşkaracalar Gölleri ile Kükürt yanındaki Karagöl ve Sazak gölleridir. Ayrıca, sulama ve hayvan içme suyu temini amaçlı 74 adet irili ufaklı gölet mevcuttur.

İklim ve Bitki Örtüsü

      İl'de genelde İç Anadolu İklimi hüküm sürmektedir. Çankırı Merkez, Ilgaz ve Yapraklı İlçelerinde kışlar serin, yazlar ılık geçer. Her mevsim yağış görülür. (Soğuk yarı karasal iklim tipi) Yıllık ortalama sıcaklık 9-12 C civarındadır. Yıllık yağış miktarı 390-540 mm. Arasında değişmektedir. Çerkeş İlçesi'nde ise kışlar soğuk, yazlar serin geçer. En Fazla yağış Yapraklı'da görülür. Yıllık yağışın % 60'ı Mart-Ekim ayları arası sıcak periyotta görülür.

      İl bazında görülen en yüksek ve en düşük sıcaklık değerleri 41.8 ve -30.7 C'dir. İl'de en fazla donlu gün Çerkeş'te 137 gün olup, Ilgaz'da 87 gün ile en az sayıdadır. İl'de karla örtülü gün sayısı 24-62 arasında değişmekte olup, en çok Yapraklı İlçesi'nde görülür.

      Çankırı İlinde doğal bitki örtüsü üst florasını karaçam, sarıçam, ardıç, meşe, ladin ve köknar gibi orman ağaçları ile ahlat, kızılcık gibi meyve ağaçları teşkil eder. Alt florada ise hububat, yemlik ve yemeklik baklagiller ile deve dikeni, yumak, ayrık otu gibi bitkiler bulunur.